OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk) Nedir? Belirtileri, Takıntı Döngüsü ve Terapi Süreci
Çıkarken kapıyı kilitlediğinizden emin olmak için üçüncü kez geri dönüyorsunuz. Ya da zihninize istemediğiniz, sizi korkutan bir düşünce geliyor ve onu ne kadar uzaklaştırmaya çalışırsanız o kadar sert geri dönüyor.
Bunların bir kısmı pek çok insanın yaşadığı şeyler. Ama bu düşünceler ve davranışlar saatlerinizi alıyor, sizi yoruyor ve hayatınızı daraltıyorsa, söz konusu olan obsesif kompulsif bozukluk (OKB) olabilir. Bu yazıda OKB'nin ne olduğunu, nasıl kendini sürdürdüğünü ve terapide neler yapıldığını sade bir dille anlatıyorum.
OKB nedir?
OKB iki parçadan oluşur: obsesyonlar (takıntılar) ve kompulsiyonlar (zorlantılar).
Obsesyon: Tekrar tekrar gelen, istenmeyen ve sıkıntı veren düşünce, görüntü ya da dürtü. Kişi bunları kendi isteğiyle üretmez, çoğu zaman anlamsız ya da abartılı bulur, ama bir türlü uzaklaştıramaz.
Kompulsiyon: Bu sıkıntıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını engellemek için yapılan tekrarlayan davranış ya da zihinsel ritüel.
Kompulsiyon sadece gözle görülen bir davranış olmak zorunda değil. Zihinde sayma, bir cümleyi içinden tekrarlama ya da bir olayı sürekli gözden geçirme de zihinsel ritüeldir.
OKB belirtileri ve sık görülen temalar
OKB herkeste aynı görünmez. En sık görülen temalar şunlar:
Bulaşma ve temizlik: Kirlenme korkusu, tekrar tekrar el yıkama ya da temizleme
Kontrol etme: Kapıyı, ocağı, fişi tekrar tekrar kontrol etme; “bir şey unuttum mu?” korkusu
Düzen ve simetri: Eşyaların “tam doğru” durması gerektiği hissi, “tam olmadı” rahatsızlığı
Zarar verme düşünceleri: Sevdiği birine zarar verebileceği korkusu gibi istenmeyen düşünceler
Ahlaki ve dini konular: Günah işleme, “temiz olmama” korkusu, vesvese olarak da adlandırılan düşünceler
İlişkiye dair takıntılar: Partnerinden emin olamama, “gerçekten seviyor muyum?” gibi sürekli sorgulama
İstenmeyen cinsel ya da rahatsız edici içerikli düşünceler
Bu düşüncelerin içeriği ne kadar rahatsız edici olursa olsun, onlara sahip olmak sizin kim olduğunuzu ya da ne yapacağınızı göstermez. OKB'si olan kişiler çoğunlukla tam da bu düşünceler yüzünden dehşete düşer ve onları gerçekleştirmekten uzak durmak için büyük çaba harcar.
Kompulsiyonlar nasıl görünür?
Tekrar tekrar yıkama ya da temizleme
Kontrol etme
Sayma, belli bir düzende yapma, tekrarlama
Zihinsel ritüeller (dua, cümle ya da sayı tekrarı, olayı zihinde baştan oynatma)
Güvence arama: Yakınlarına ya da internette defalarca “sorun yok, değil mi?” diye sormak
Kaçınma: Takıntıyı tetikleyen yerlerden, nesnelerden ya da kişilerden uzak durmak
Titizlik, mükemmeliyetçilik ve OKB aynı şey mi?
Hayır. Temiz ve düzenli olmayı sevmek ya da işini titizlikle yapmak OKB değildir. Fark, şu sorularda saklı:
Düşünce ya da davranış sizin isteğiniz dışında mı geliyor ve sizi rahatsız ediyor mu?
Ritüeller günde bir saatten fazla zamanınızı alıyor mu?
Okul, iş, ilişkiler ve günlük yaşamınız bunlardan olumsuz etkileniyor mu?
Bu sorulara “evet” diyorsanız bir uzmana başvurmanız yerinde olur. Tanıyı uzman değerlendirmesi koyar.
OKB neden kendini sürdürür?
OKB bir döngüdür:
Bir obsesyon gelir (“Ya kapıyı kilitlemediysem?”).
Kaygı ve sıkıntı yükselir.
Kompulsiyon yapılır (kontrol etmek, yıkamak, güvence aramak).
Kısa süre rahatlanır.
Beyin “ritüel işe yaradı” diye öğrenir ve obsesyon bir sonraki sefer daha güçlü gelir.
Düşünceyi bastırmaya çalışmak da çoğu zaman ters teper ve onu güçlendirir: “Şunu düşünmeyeyim” dediğiniz anda zihin tam oraya gider. OKB'de sorun düşüncenin kendisi değil, ona yüklenen anlam ve ona verilen tepkidir. “Bu düşünce neden geldi, ya gerçekten yaparsam?” diye düşünmek döngüyü hızlandırır.
OKB neden ortaya çıkar?
Tek bir nedeni yoktur. Biyolojik yatkınlık, ailede OKB ya da kaygı öyküsü, yoğun stres ve yaşam olayları, düşünceleri aşırı ciddiye alma ve sorumluluk duygusunun yüksek olması gibi etkenler birlikte rol oynayabilir. Bu bir “zayıflık” ya da “iradesizlik” değildir.
OKB'de CBT nasıl çalışır?
OKB'de Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT/CBT) en çok araştırılmış ve etkililiği iyi desteklenen yaklaşımlardan biridir. Terapide OKB döngüsünü birlikte anlar, korkulan düşünce ve durumlarla ritüel yapmadan başa çıkmayı kademeli ve planlı biçimde öğrenir, düşüncelere yüklenen anlamları gözden geçiririz. Süreç herkes için aynı hızda ilerlemez; planı kişinin ihtiyacına göre birlikte belirleriz.
Kendi başınıza “yüzleşme/maruz bırakma” denemeleri yapmak bazen kişiyi bunaltabilir ve işe yaramayabilir. Planın bir uzmanla, hazır olduğunuz hızda yapılması daha güvenlidir.
İlaç tedavisi gerekir mi?
Bazı kişilerde psikiyatrist ilaç desteği önerebilir. İlaç ve terapi birlikte de kullanılabilir. Bu karar, kişinin durumuna göre psikiyatrist ile birlikte verilir.
OKB'si olan birinin yakınıysanız
Sevdiğiniz kişiye sürekli güvence vermek, ritüellerine eşlik etmek ya da onun yerine kaçınmak kısa vadede rahatlatır, ama döngüyü besler. Onu suçlamadan, “bu OKB konuşuyor” diyerek birlikte nazikçe sınırlar koymak ve profesyonel destek almasını cesaretlendirmek daha yardımcıdır.
Ne zaman destek almalısınız?
Takıntı ve ritüeller günde yaklaşık bir saatten fazla zaman alıyorsa
İş, okul, ilişkiler ya da günlük işleriniz aksıyorsa
Bazı yerlerden, nesnelerden ya da durumlardan kaçınıyorsanız
Düşünceleriniz yüzünden utanç ya da suçluluk yaşıyor ve kimseye anlatamıyorsanız
Zamanla belirtiler ağırlaşıyorsa
Sık sorulan sorular
OKB geçer mi?
OKB genellikle kendiliğinden geçmez, ama doğru tedaviyle belirtiler önemli ölçüde azalabilir. Dönem dönem artıp azalabilir, bu yüzden nüks önleme de tedavinin bir parçasıdır.
Zarar verme düşüncelerim beni tehlikeli biri yapar mı?
Hayır. İstenmeyen bir düşüncenin gelmesi, onu yapacağınız anlamına gelmez. OKB'de bu düşünceler kişiyi çok rahatsız eder ve genellikle eyleme dönüşmez. Bu konuda endişeliyseniz bir uzmanla konuşmak rahatlatıcı olabilir.
OKB sadece temizlik takıntısı mıdır?
Hayır. Kontrol, düzen, zarar verme, ahlaki ve ilişkiye dair takıntılar gibi pek çok biçimi vardır.
OKB çocuklarda ve ergenlerde görülür mü?
Evet, her yaşta başlayabilir. Çocuğunuzda benzer belirtiler görüyorsanız bir uzmana başvurmanızı öneririm.
OKB terapisi online yapılabilir mi?
Evet, BDT/CBT ve ERP çalışmaları yüz yüze ya da online görüşmelerle yürütülebilir.
Destek almak ister misiniz?
OKB ile yalnız başa çıkmak zorunda değilsiniz. Ankara'da yüz yüze ya da dünyanın her yerinden online seanslarla çalışıyorum. Sürecin nasıl işlediğini Terapi Süreci Nasıl İşler? sayfasından okuyabilir, hazır olduğunuzda randevu alabilirsiniz.
Klinik Psikolog İpek Keskin, Beck Institute Certified CBT Clinician.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Kendinize ya da başkasına zarar verme riski hissediyorsanız 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.
Yorumlar