Jean-Michel Basquiat: Sanat ve Psikoloji Üzerine Derinlemesine Bakış

Bazı tabloların karşısında ne hissettiğimizi hemen açıklayamayız. Güzel bulmayız belki. Hatta ilk anda “Bunu ben de yapabilirim” diye düşünürüz. Çizgiler dağınıktır, yazılar karalanmış gibidir, insan figürleri anatomik olarak kusurludur. Renkler birbirine çarpar. Kelimeler üst üste biner. Bazı sözcüklerin üzeri çizilmiştir. Ama yine de gözümüzü ayıramayız. Jean-Michel Basquiat'nın resimleri tam olarak böyle bir etki yaratır. O zihnin içinde sokaklar, anatomi kitapları, caz müziği, çocukluk, öfke, siyah kimlik, ölüm, para, şöhret, kahramanlar ve korkular aynı anda konuşuyordur.

Jean-Michel Basquiat, 1960 yılında Brooklyn, New York'ta Puerto Rikolu bir anne ve Haitili bir babanın çocuğu olarak dünyaya geldi. Çok kültürlü bir ev ortamında büyüdü; İngilizce, Fransızca ve İspanyolcayla erken yaşlarda temas kurdu. Annesinin onu çocukken müzelere götürmesi ve sanatla tanıştırması, görsel dünyasının gelişiminde önemli bir rol oynadı.

1970'lerin sonundaki New York; ekonomik krizlerin, suçun, punk kültürünün, hip-hop'ın, grafitinin ve alternatif sanat ortamlarının iç içe geçtiği bir şehirdi. Basquiat önce galerilerde değil, sokakta görünür oldu. Arkadaşı Al Diaz ile birlikte New York duvarlarına SAMO© imzasıyla kısa, şiirsel ve çoğu zaman anlaşılması zor cümleler yazmaya başladı. SAMO, “Same Old Shit” ifadesinin kısaltmasıydı. Daha sonra Basquiat, bu sokak dilini tuvallerine taşıdı. Kısa süre içinde 1980'lerin New York sanat dünyasının en dikkat çekici isimlerinden biri haline geldi. Basquiat sadece 27 yaşına kadar yaşadı. Ancak kısa yaşamına rağmen sanat tarihinde hâlâ etkisi devam eden çok güçlü bir görsel dil bıraktı.

Basquiat'nın resimlerine ilk kez bakan birçok insanın ortak tepkisi şudur: “Çocuk çizimi gibi.” Bu aslında önemli bir gözlem. Çünkü modern sanatın önemli kırılmalarından biri, sanatın teknik olarak “mükemmel” görünmek zorunda olmadığı fikridir.

Rönesans resmine baktığımızda sanatçıdan dünyayı mümkün olduğunca gerçekçi biçimde yeniden üretmesini bekleriz. Perspektif doğru olmalıdır. İnsan bedeni anatomik olarak tutarlı olmalıdır. Işık ve gölge gerçek dünyadaki gibi davranmalıdır. Basquiat ise bütün bu beklentilerin karşısında durur.

Basquiat'nın görsel dünyasını anlamak için çocukluğundaki önemli bir ayrıntıya bakmak gerekir.

Çocukken geçirdiği ciddi bir trafik kazasının ardından iyileşme döneminde annesi ona Gray's Anatomy adlı anatomi kitabını getirdi. Bu kitabın insan vücuduna ilişkin çizimleri, yıllar sonra sanatında tekrar tekrar ortaya çıkacaktı. ncak burada ilginç bir şey vardır. Basquiat insan bedenini bilimsel bir nesne olarak çizmez. Onu parçalar. Bozar. Yeniden kurar. Bu nedenle onun anatomik figürlerine baktığımızda yalnızca bir beden görmeyiz. İçinde yaşayan bir insan görmeye başlarız. Belki de sanatın gücü tam olarak burada ortaya çıkar. Bilim bize kalbin nasıl çalıştığını gösterebilir. Ama sanat, o kalbin ne taşıdığını sorabilir...

Basquiat'nın en tanınan eserlerinden biri olan Untitled (1982), devasa bir kafatası figürü içerir. İlk bakışta bu figür bir insan yüzüne benzer. Ama biraz daha uzun baktığınızda yüzün sabit kalmadığını fark edersiniz. Sanki figür aynı anda hem canlıdır hem ölü. Bu ikilik Basquiat'nın sanatında çok sık görülür. Yaşam ve ölüm. Başarı ve kırılganlık. Güç ve korku. Şöhret ve yalnızlık. Onun figürleri tamamlanmış insanlar değildir.

Seattle Art Museum'un Basquiat üzerine yaptığı yorumlardan biri, sanatçının figürlerinin ve işaretlerinin “sürekli oluş halinde” görünmesine dikkat çeker. Resimdeki silmeler, düzeltmeler ve değişiklikler de eserin bitmiş bir nesneden çok devam eden bir düşünce süreci gibi algılanmasına neden olur. Bu psikolojik olarak oldukça tanıdık bir deneyimdir. Çünkü insan da bitmiş bir varlık değildir. Hepimiz kendimizi sürekli yeniden anlatırız. Bazı anılarımızın üzerini çizeriz. Bazı kimlikleri terk ederiz. Bazı kelimeleri tekrar tekrar söyleriz.

Taç sembolü: Basquiat'nın en tanınan işareti

Basquiat'nın eserlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan üç uçlu taç, bugün neredeyse sanatçının imzası haline gelmiştir. Basquiat için taç; güç, başarı, kahramanlık ve görünürlükle ilişkilidir. Basquiat, tarih boyunca yeterince tanınmamış ya da değeri teslim edilmemiş siyah müzisyenleri, sporcuları ve figürleri resimlerinde bir tür “taçlandırma” hareketiyle yeniden görünür kılar.

Müze yorumları da tacın, Basquiat'nın hayranlık duyduğu figürlere verdiği güç ve itibarın sembolü olduğuna dikkat çeker. Psikolojik açıdan düşündüğümüzde taç oldukça güçlü bir semboldür. Çünkü insanın en temel arzularından biri yalnızca başarılı olmak değildir. Görülmek isteriz. Değerimizin bilinmesini, tanınmasını isteriz. Bazen bütün yetişkin hayatımız boyunca yaptığımız şey, çocukken yeterince alamadığımız bir cümlenin peşinden gitmektir: “Seni görüyorum.”

İnsan deneyiminin tamamı güzel değildir. Öfke vardır. Kıskançlık vardır. Korku vardır. Ölüm düşüncesi vardır. Bedenle ilgili kaygılar vardır. Kimlik çatışmaları vardır. Sanat, bütün bunları güzel hale getirmek zorunda değildir. Bazen yalnızca onların var olmasına alan açar. Psikoterapinin yaptığı şeyle sanatın buluştuğu noktalardan biri de belki burasıdır. Her duyguyu düzeltmeye çalışmak yerine önce onu görebilmek. Her düşünceyi susturmak yerine ne söylediğini merak etmek....

Jean-Michel Basquiat'nın hayatını ve sanat dünyasına girişini daha yakından tanımak isterseniz, 1996 yapımı Basquiat filmini de izleyebilirsiniz. Şimdiden iyi seyirler!

Klinik Psikolog İpek Keskin

Jean-Michel Basquiat, Untitled (1981), akrilik ve yağlı pastel (oilstick), tuval üzerine, 205,7 × 175,9 cm, The Broad, Los Angeles. 

Jean-Michel Basquiat, Untitled (Reptile with Claws and a Crown / Monster King), 1982, mat akrilik, yağlı boya, wax pastel, paint stick ve marker, oluklu karton üzerine, 36,8 × 35,6 cm.